≈120

Қазақстанда шамамен осынша ілбіс қалды.

2016 жылы ілбіс сақтау ұсыныстарын жасау үшін Қазақстан Зоология институтының Іле Алатауында ілбістің экологиясын жан-жақты зерттеу жобасы іске қосылады.

2015 жыл

2015 жылы Carlsberg Kazakhstan қолдауымен Қазақстан Биоалуандықты сақтау қауымдастығы Жоңғар Алатауында ілбістің популяциясын зерттеу жөнінде ауқымды жұмыс атқарды.

1. Ілбісті,сондай-ақ, оған жем болатын жануарларды және оның бәсекелестерін зерттеу үшін 50 фототұзақтар сатып алынды.

2. Үш дала экспедициясы (2015 жылдың көктемінде, жазында және күзінде) өткізіліп, осы экспедициялар барысында фототұзақтар қолдану мен жергілікті халықтан сауал алу бойынша деректер жиналды.

3. 2015 жылғы деректер топтастырылып талданды.

4. Жоңғар Алатау МҰТС аумағында ілбісті сақтау жөнінде ОШЖӘК үшін ұсыныстар жасалды.

Фототұзақтардан алынған видео

2016 жыл

ҚР Білім және ғылым министрлігінің Ғылым комитеті жанындағы Экология институты Алматы қаласы маңында адамның ілбістің тіршілік ету ортасына антропогенді әсерін барынша азайту үшін ілбістің кешенді зерттеуін өткізеді.
Бұл зерттеу көбінесе арнайы жабдыққа байланысты, және бұл жабдық ғалымдарда неғұрлым көп болған сайын, деректердің сапасы жоғары әрі толық болады.

Бағдарламаның толық нұсқасымен мына жерде таныса аласыз.

BUSHNELL TROPHY фототұзақтары

Қар барысы жақсы жасырыну қасиетімен ерекшеленеді. Оны өз көзімен көргендер өте аз. Сондықтан, фототұзақтар жыртқыштардың тіршілік ету орны мен мінез-құлқын анықтау ісінде зерттеушілердің басты құралы. Осы фототұзақтар әр ауа-райына жарайды және өте ұзақ уақыт бойы автономды түрде жұмыс істей алады. 14 МПикс. камера кез келген жарықта сапалы фототүсірілімдер мен Full-HD видео жасай алады.

Жады карточкалары мен батарейкалар

Фототұзақтардың үздіксіз жұмыс істеу үшін көп батарея, сондай-ақ, жаңа деректерді жиі алып отыру үшін жады карталары қажет.

Зоология институтының 1-кезең зерттеулерінің қорытындысы

2016 жылдың алғашқы жартыжылдығында ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесінде алғаш рет Үлкен Алматы өзені алабында қар барысының экологиясын жан-жақты зерттеу жұмыстары жүргізілді. Бірнеше фототұзақтар арқылы ілбістердің бар болу фактісі анықталды. Сонымен бірге, фототұзақтар объективіне барыстың негізгі қоректену объектілері (сібір тауешкісі, марал, сібір елігі, қабан, сұр суыр, гималай ұлары) де түсті. Толығырақ мына жерде біле аласыз.

Жобаның келесі кезеңінің міндеттері:

Жобаның екінші кезеңінде екі экспедиция жоспарланып отыр: 2016 жылдың қарашасында және 2017 жылдың наурызында.
- Ілбістің мезгілдік орналасуы мен оның азығы бойынша деректер жинау;
- қар барысының абсолюттік саны туралы материал жинау үшін фототұзақтар (2016 жылдың қарашасы) орнату;
- осы түрдің мезгілдік және аумақтық үлестіруінің кейбір ерекшеліктерін анықтау;
- тіршілік ету жерлері бойынша деректер жинау және ілбістің азаюына, бар болып қалу қаупі мен тіршілік ету жағдайына баға беру;
- түрдің мезгілдік және аумақтық үлестірудің кейбір ерекшеліктерін анықтау;
- тіршілік ету жерінің жай-күйі бойынша деректер жинау және ілбістің азаю деңгейіне, тіршілік ету қаупі мен талаптарына баға беру;
- фототұзақтарды тексеру және қайта орнату (наурыз 2016 жыл);
- ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелерін статистикалық өңдеуден өткізу және талдау жасау, жылдық есепті әзірлеу, ұсыныстарды даярлау.

Күтілетін нәтижелер:

- зерттеу аумағында, оның ішінде фототұзақтардың көмегімен (саны, аумақтық және биотоптық үлестіру) ілбістің қазіргі популяциясына баға беру; - зерттелетін аумақта қар барысының популяциясына кері әсер ететін факторларды анықтау;
- ілбістің тіршілік ету жерін қысқартуына, түрінің тіршілік ету қаупі мен талаптарына баға беру;
- тексерілген аумақта ілбісті сақтау ұсыныстарын әзірлеу.

Қар барысы туралы

Ілбіс немесе қар барысы (лат. Unciauncia, басқа жіктелім бойынша – Pantherauncia) — Орталық Азияның таулы алқаптарына мекендейтін мысық тұқымдас ірі жыртққыш сүтқоректі. Ілбіс жұқа, ұзын, икемді денесімен, табаны қысқа, басы кішкентай және өте ұзын құйрығы бар. Құйрығымен бірге ұзындығы 200-230 см-ге жетіп, салмағы 55 кг-ға дейін жетеді. Терісі ақшыл сұр, дөңгелек тәрізді
және жаппай ұзын құйрығы бар. Осы түрдің тіршілік ету жерінің қиындығы мен төменгі тығыздығына байланысты, бүгінгі күнге дейін биологияның көп аспектілері аз зерттелген. Қазіргі таңда ілбістердің саны өте аз, түрлі бағалар бойынша 2003 жылы түрдің популяциясы 4 мыңнан 7 мыңға дейінгі санды құрайды. ХХ ғасырда ол МСОП-тың Қызыл кітабына, Ресейдің Қызыл кітабына, сондай-ақ, басқа елдердің қорғау құжаттарына енгізілген. 2015 жылғы жағдай бойынша ілбістерді аулауға тыйым салынған.

Көшпенділердің символы

«Ілбіс» сөзін орыстың тері сататын саудагерлері XVII ғасырда түркі аңшыларынан қабылдап алды. Тувада бұл аңды ирбиш, Жетісуда ильберс, Алматының Қытаймен шекаралар аудандарында ирвиз, моңғолша ирвэс деп атады. Түркі тілінде оны ирбиз деп атайды. Осы сөз орыс тіліне сіңіп, бүгінгі күні оның соңғы әрпі «з»-дан «с»-ға өзгерді.

Популяция мәртебесі

Ілбістің тіршілік ету жерлерінің қиын болуы мен жасырын өмір сүруіне байланысты осы түр санын бағалау сарапшылардың қорытындыларына ғана негізделеді және болжам болып есептеледі. Осымен бірге адамның оны тұрақты аңдуымен байланысты қар барысының саны үздіксіз азаюда. Заңсыз, бірақ қаржылай тиімді браконерлік – оның терісі үшін аңды аулау ілбістің санын күрт азайтып жіберді. Бір жағынан малдың жайылымдарының азаюына байланысты ілбістің негізгі азығы – тауешкілер санының күрт өсіріп, екінші жағынан жергілікті тұрғындардың әл-ауқатының нашарлауы жануарлардың, олардың ішінде ілбісті жіппен аулауға себепкер болды. Біруақытта ХХІ ғасырдың басында ілбістің терісіне сұраныстың артуымен байланысты оны браконьерлік жолмен аулау амалдары өсті. Сонымен бірге, Тибет таулы қыратында ауылшаруашылық зиянкестеріне қарсы улы химикаттар қолдану салдарынан ілбістің саны күрт төмендеп кетті. Бұл жағдай барыстар үшін кеміргіштер сияқты оңай жем болатын азықты табуды қиындатып жіберді. Осы түрдің жабай табиғаттағы жалпы саны 2003 жылғы жағдай бойынша 4080 – 6590 аралығында. Жабайы табиғаттың Дүниежүзілік қорының деректері бойынша осы түрдің таралу аумағындағы саны 3500-ден 7500-ге дейін барады. Шамамен тағы 2000 ілбіс бүкіл әлемдегі жануарлар бағында мекендеп, көбеюде. Түрлі таралу аумақтарында популяцияның тығыздығы 100 км² 10 ілбістен 0,5-ке дейін өзгеріп тұрады. Мысалы, Ресейде ол 100 км² 0,7 ілбіс болса, Алтайда 0,2-2,4 ілбісті, ал, Непалда 5-7 ілбісті, Моңғолияда 3-4 ілбісті құрайды.

Қорғау

Қазіргі кезде ілбістердің саны өте аз. Қар барысының терісін алу үшін заңсыз оларды аулау барыстың популяциясын біршама азайтып жіберді. Барыстың таралу аумағындағы елдерде қар барысы мемлекеттің қорғауында, бірақ қаскөй аңшылар әлі де оларға қауіп төндіріп отыр. Қар барысыөте сирек кездесетін, саны аз, жоғалу қаупіндегі жануар түрі. «Жоғалу қаупінде тұрған» (EN C2A жоғары қорғау категориясы) МСОП Қызыл тізіміне (2000) енгізілген. Моңғолияның Қызыл кітабына (1997) бұл түрге «өте сирек» мәртебесі берілсе,
Ресей Федерациясының Қызыл кітабында (2001) «таралу аймағында жоғалу қаупі бар түр» мәртебесі (1-категория) берілген. Сонымен бірге, қар барысы жоғалу қаупінде тұрған Фауна және флора түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенцияның І қосымшасына (СИТЕС) енгізілген. Алайда, осы барлық табиғатты қорғау актілері мен құжаттары өте әлсіз жүзеге асырылатын құқықтық негізді ғана жасайды. Бұны браконьерлік пен контрабанда деңгейін арттыру растайды. Сонымен қатар, ілбісті ұзақ мерзім сақтауға бағытталған бағдарламалар жоқ.